Jesienna tradycja wspomnienia zmarłych w polskiej kulturze to fascynująca mozaika prasłowiańskich obrzędów, chrześcijańskiej obyczajowości i współczesnych przemian. To nie tylko wizyta na cmentarzu - to warstwy historii, które nadal żyją w naszych zwyczajach i języku.
Kluczową postacią dawnej kultury cmentarnej był dziad proszalny. Żebracy przy bramach cmentarzy otrzymywali drobne datki w zamian za modlitwę za dusze konkretnych zmarłych. Spełniało to podwójną rolę: dawało ludziom możliwość jałmużny (dobrego uczynku) i zapewniało zewnętrznego pośrednika w modlitwie wstawienniczej. Z tą tradycją związane były też pieśni dziadowskie - długie, improwizowane utwory przekazywane z pokolenia na pokolenie. Do dziś kultywuje je garstka śpiewaków. Współczesnym echem tej roli są cmentarne kwesty na renowację zabytkowych pomników.
Język też opowiada historię. Słowo „znicz” pochodzi z prasłowiańszczyzny i oznaczało pogański, stale podtrzymywany święty ogień - symbol łączności z naturą i cyklami życia. Z czasem przekształciło się w woskowe i parafinowe świece, a dziś obejmuje także wersje elektryczne i elektroniczne.
Zwyczaj dekorowania grobów chryzantemami ukształtował się dopiero w XX wieku. Roślina sprowadzona ze Wschodu w X w. zyskała popularność dzięki jesiennemu kwitnieniu, przedwojennemu tangowi „Chryzantemy złociste” oraz działalności „badylarzy” w PRL-u (gdy brakowało innych kwiatów). Wcześniej groby ozdabiano głównie jedliną lub astrami.
Dziś czas zadumy zderza się z komercjalizacją i przedwczesną promocją świąt Bożego Narodzenia w sklepach i mediach. Ironicznym współczesnym akcentem jest policyjna „Akcja Znicz” - akcja bezpieczeństwa na drogach w okresie Wszystkich Świętych.
Audycję redaguje redaktor Jarosław Banaś z Polskiego Radia Koszalin, a stałym ekspertem jest profesor Sebastian Żurowski, kierownik Katedry Teorii Języka na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Jarosław Banaś/aj